Minister pracy i polityki społecznej w swojej odpowiedzi na moją poprzednią interpelację przedstawia obecnie
Minister pracy i polityki społecznej w swojej odpowiedzi na moją poprzednią interpelację przedstawia obecnie obowiązujące regulacje prawne dotyczące możliwości podjęcia pracy przez cudzoziemców w Polsce, jak również zakres zmian wprowadzonych ustawą z dnia 26 kwietnia 2002 r. o zmianie ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu z dnia 14 grudnia 1994 r. (DzU nr 74, poz. 675) ze względu na konieczność dostosowania polskich przepisów do prawa UE. Zmiany te służą realizacji zasady przewidywanej w prawie wspólnotowym, iż współmałżonek i dzieci pozostające na utrzymaniu obywatela innego państwa członkowskiego, mającego prawo stałego pobytu na terytorium przyjmującego państwa członkowskiego, będą uprawnieni do podjęcia zatrudnienia lub działalności zarobkowej na własny rachunek w jakimkolwiek miejscu na terytorium tego państwa, nawet jeśli nie są obywatelami państwa członkowskiego. Po licznych konsultacjach ponawiam swoją interpelację, prosząc o dokładne odpowiedzi, w związku z tym zapytuję:
1. Czy faworyzowanie przez rząd Rzeczypospolitej Polskiej cudzoziemców - członków rodzin obywateli UE, nawet niebędących obywatelami UE, względem codzoziemców - członków rodzin obywateli polskich realizuje zasadę sprawiedliwości społecznej oraz równości wynikających z Konstytucji RP?
Zdumiewająca jest następująca treść wypowiedzi ˝analogiczne rozwiązanie przyjęto w prawie polskim; członkowie rodziny obywatela polskiego pochodzący z krajów trzecich nie mają nieograniczonego dostępu do polskiego rynku pracy, lecz będą mogli bez ograniczeń podjąć zatrudnienie, gdy polski obywatel podejmie pracę w innym kraju Unii Europejskiej.˝ W tym przypadku wnioskowanie, że w prawie polskim zostało zaimplementowane prawo wspólnotowe polegające na tym, że państwo członkowskie ogranicza prawo do pracy cudzoziemcom - członkom rodzin własnych obywateli przy jednoczesnym przyznaniu takiego prawa cudzoziemcom - członkom rodziny innego państwa UE, jest co najmniej zadziwiające oraz dowodzące nieznajomości nie tylko prawa poszczególnych krajów UE, ale i Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Co więcej, w kontekście treści interpelacji nie na miejscu powołane przez pana ministra orzeczenie Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości nie stanowi żadnej więzi przyczynowo-skutkowej pomiędzy zasadą praworządności wyrażoną w art. 2 Konstytucji RP a implementacją prawa wspólnotowego w Polsce, gdyż w tejże interpelacji nie poddawano w wątpliwość możliwości korzystania na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez obywatela polskiego zamieszkującego na tym terytorium wraz z jego cudzoziemską rodziną z przywilejów przysługujących migrującym pracownikom - obywateli UE, pochodzących z innych państw członkowskich.
Dobrze, że implementacja ta wymagana przez prawo wspólnotowe w Polsce już nastąpiła. Należy jednak zwrócić uwagę na to, iż zasada swobody przepływu osób została wprowadzona w UE, aby obywatele UE wraz z ich rodzinami mieli takie same prawa do pracy, jak i obywatele przyjmującego państwa wraz z ich rodzinami, nawet jeśli członkowie tych rodzin nie posiadają obywatelstwa państwa członkowskiego. Nie było natomiast intencją odpowiednich organów UE faworyzowanie czy też dyskryminacja jednych wobec drugich. Prawo wspólnotowe nie zabrania Rzeczypospolitej Polskiej wprowadzenia korzystnych zmian przepisów prawnych również dla cudzoziemców - członków rodzin obywatela polskiego pochodzących spoza UE!
2. Czy zmiana przepisów prawnych również w odniesieniu do cudzoziemców - członków rodzin obywatela polskiego pochodzących spoza UE nie jest nawet konieczna z uwagi na powstanie nowej rzeczywistości prawnej naruszającej konstytucyjną zasadę równości? Według tej zasady, sprowadzającej się do formuły ˝równych należy traktować równo, a podobnych - podobnie˝, podmioty z adresowanego do nich prawa posiadające istotną cechę wspólną nie mogą być ani różnicowane, ani faworyzowane przez to prawo.
Według ustawodawcy, w Polsce zasada sprawiedliwości społecznej i równości pozwala na to, aby cudzoziemcy - członkowie rodzin obywateli polskich mieli ograniczone prawo do pracy, podczas gdy cudzodziemcy - członkowie rodzin cudzoziemca posiadającego obywatelstwo państwa członkowskiego Unii Europejskiej innego niż Rzeczpospolita Polska mieli takie prawo bez ograniczeń. Tego rodzaju rozwiązań prawnych nie posiada jednak obecnie żadne demokratyczne państwo w Europie. Co więcej, prawo imigracyjne tych krajów w sposób szczególny traktuje związki własnych obywateli z cudzoziemcami, zapewniając im możliwość szybkiego zintegrowania się ze społeczeństwem, również poprzez, w porównaniu z Polską, o wiele szybsze udzielanie zezwoleń na pobyt stały.
3. Czemu ma służyć prowadzona obecnie szczególnie restrykcyjna polityka państwa polskiego wobec części rodzin własnych obywateli?
Minister Hausner przedstawia w ostatnim akapicie swojej odpowiedzi następujące stanowisko: ˝Obecne przepisy regulujące zatrudnianie cudzoziemców w Polsce spełniają także funkcję ochronną. Wojewoda może wydać zezwolenie na pracę cudzoziemca jedynie w przypadku, gdy pozwala na to sytuacja na lokalnym rynku pracy (art. 50 ust. 8 ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu). Nie negując trudnej sytuacji wielu cudzoziemskich rodzin w Polsce, wydaje się jednak, iż w obecnej sytuacji społeczno-gospodarczej i wysokiej stopie bezrobocia rozwiązania polegające na zniesieniu wymagania zezwolenia na pracę w stosunku do każdego cudzoziemskiego członka rodziny byłyby przedwczesne˝.
4. Czy pan minister zrozumiał treść interpelacji, która dotyczyła sytuacji cudzoziemców pochodzących spoza Unii Europejskiej, zawierających związek małżeński z obywatelem polskim, więc rodzin polsko-cudzoziemskich (potocznie nazwanych ˝rodzinami mieszanymi˝)? Ponieważ pisze pan w swojej odpowiedzi o ˝rodzinach cudzoziemskich˝, więc takich, których członkami są wyłącznie cudzoziemcy i o których w interpelacji nie ma mowy. Jest to niezrozumiałe, ponieważ obywatel polski zawierający związek małżeński z cudzoziemcem nie utraci przez zawarcie małżeństwa obywatelstwa polskiego. Również jako małżonek cudzoziemca jest on nadal pełnoprawnym obywatelem Rzeczypospolitej Polskiej! Dotyczy to również dzieci z tych związków, które nabyły obywatelstwo polskie zgodnie z art. 6 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (DzU z 2000 r. nr 28, poz. 353). Stwierdzić więc należy, iż nie mamy w przedmiotowej sprawie w żadnym przypadku do czynienia z ˝rodzinami cudzoziemskimi˝, jak pan sugeruje, lecz z rodzinami polsko-cudzoziemskimi, w których często większość członków rodziny (dzieci) stanowią obywatele RP! Bardzo niepokojące i wręcz skandaliczne zrównanie rodzin polsko-cudzoziemskich z rodzinami cudzoziemskimi, ponieważ oznacza to w pewnym sensie ˝odebranie˝ polskim małżonkom i dzieciom cudzoziemców statutu obywatela RP.
Nie tylko rodziny cudzoziemskie, lecz również rodziny polsko-cudzoziemskie znajdują się z reguły w trudnej sytuacji, wynikającej z bardzo ograniczonego prawa do podjęcia pracy przez cudzoziemskiego małżonka przebywającego w Polsce na podstawie zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony (zezwolenie na pobyt stały może on uzyskać najwcześniej po 5 latach pobytu w Polsce). Należy zatem przypomnieć, iż obowiązująca regulacja wyrażona w art. 50 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (DzU z 2001 r. nr 6, poz. 56, z późn. zm.) w brzmieniu określonym ustawą z dnia 22 czerwca 2001 r. o zmianie ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu (DzU nr 89, poz. 973) budzi poważne wątpliwości co do jej zgodności z Konstytucją RP. Art. 50 ust. 1 stanowi:
˝Cudzoziemiec może wykonywać pracę na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jeżeli posiada zezwolenie na pracę wydane przez wojewodę właściwego ze względu na siedzibę pracodawcy. Z obowiązku tego są zwolnieni cudzoziemcy posiadający zezwolenie na osiedlenie się lub status uchodźcy w Rzeczypospolitej Polskiej˝. W rozumieniu tego przepisu cudzoziemski współmałżonek obywatela polskiego, zamieszkujący na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na podstawie zezwolenia na zamieszkanie na czas oznaczony, nie jest włączony do podmiotów zwolnionych z obowiązku posiadania zezwolenia na pracą w przypadku zatrudnienia go na tym terytorium. W sprawie obowiązującego ograniczonego prawa do pracy cudzoziemskich członków rodzin obywateli polskich powstaje dużo pytań. Na przykład, czy skutki regulacji zawartej w zakwestionowanym przepisie da się pogodzić z konstytucyjną zasadą uwzględniania dobra rodziny? Zasada ta znajduje wyraz w dwóch przepisach Konstytucji RP, a mianowicie w art. 18 gwarantującym rodzinie ochronę i opiekę Rzeczypospolitej Polskiej (˝Małżeństwo jako związek kobiety i mężczyzny, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej˝) oraz w art. 71 ust. 1 nakazującym państwu prowadzenie polityki społecznej i gospodarczej uwzględniającej dobro rodziny (˝Państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny. Rodziny znajdujące się w trudnej sytuacji materialnej i społecznej, zwłaszcza wielodzietne i niepełne, mają prawo do szczególnej pomocy ze strony władz publicznych.˝).
5. Czy cudzoziemcy - członkowie rodzin obywateli polskich muszą być traktowani według takiej samej miary, co i pozostali cudzoziemcy zamierzający wykonywać pracę zarobkową na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, czy mają być traktowani tak samo jak cudzoziemcy posiadający zezwolenie na osiedlenie się?
6. Czy jest sprawiedliwie społecznie, że rodzina polsko-cudzoziemska w tak dużej skali podlega ograniczeniom w korzystaniu z wolności i praw zapewnionych w konstytucji?
Bardzo utrudniona i w wielu przypadkach nie do zrealizowania możliwość podjęcia pracy przez cudzoziemskiego współmałżonka obywatela polskiego w ciągu pierwszych 5 lat jego legalnego pobytu w Polsce doprowadza wiele polsko-cudzoziemskich rodzin do bardzo trudnej sytuacji finansowej i życiowej. W związku z tym należy zwracać uwagę na obowiązek utrzymywania rodziny również przez cudzoziemskiego współmałżonka, który ze względu na praktyczną niemożność podjęcia pracy przez wiele lat nie może się wywiązać z tego obowiązku. Rzeczpospolita Polska ratyfikowała międzynarodowy akt prawny służący ochronie najsłabszych członków rodziny, mianowicie dzieci. Konwencja o prawach dziecka, przyjęta przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 r., ratyfikowana przez Polskę, jest obowiązującym w Polsce prawem. Art. 28 pkt 4 konwencji stanowi, iż ˝Państwa-strony podejmą wszelkie właściwe kroki dla zapewnienia łożenia na utrzymanie dziecka ze strony rodziców lub innych osób ponoszących odpowiedzialność finansową za dziecko, zarówno na terenie państwa-strony, jak i za granicą˝. Również ten przepis prawa międzynarodowego przemawia za zniesieniem obecnie obowiązujących ograniczeń w zakresie podjęcia pracy przez cudzoziemskiego członka polsko-cudzoziemskiej rodziny.
Cudzoziemcy w coraz mniejszym stopniu mają szansę znalezienia pracodawcy, który jest gotów zatrudnić cudzoziemca podlegającego surowym ograniczeniom ustawy. Rynek pracy tak zmienił się w ciągu ostatnich lat, iż dzisiaj na jedno ogłoszenie o pracę zgłasza się nierzadko nawet kilkaset kandydatów. Cudzoziemiec posiadający tylko zezwolenie na zamieszkanie na czas oznaczony niezależnie od swoich kwalifikacji jest dla potencjalnych pracodawców z góry nieatrakcyjnym kandydatem, ponieważ:
a) pracodawca z reguły jest zainteresowany zawarciem umowy o pracę na czas nieokreślony. Wojewodowie udzielają jednak zezwolenia na pracę z reguły tylko na okres maksymalnie jednego roku i pracodawca nie ma pewności, że będzie on mógł zatrudnić cudzoziemskiego pracownika po upływie tego roku. Przedsiębiorcy jednak muszą planować długookresowo i są niechętni dodatkowym czynnikom ryzyka,
b) uzyskanie zezwolenia na pracę jest bardzo czasochłonne. Procedura od wyrażenia woli zatrudnienia cudzoziemca przez pracodawcę do uzyskania zezwolenia trwa przynajmniej kilka tygodni. Z tego powodu nie ma możliwości natychmiastowego podjęcia pracy przez cudzoziemskiego kandydata, chociaż jest to często podstawowym warunkiem dla pracy,
c) postępowanie w sprawie uzyskania zezwolenia na pracę wymaga od potencjalnego pracodawcy zarówno ponoszenia istotnych kosztów materialnych, jak i czasochłonnego zaangażowania jako strona w toczącym się postępowaniu administracyjnym. Nadmienić należy tutaj przede wszystkim konieczność wpłacenia przez pracodawcę na konto Funduszu Pracy Krajowego Urzędu Pracy jednorazowej wpłaty w wysokości najniższego wynagrodzenia - w obecnej chwili 800 zł.
Wymienione fakty powodują, iż pracodawcy w praktyce nie są zainteresowani ze względów ekonomicznych i praktycznych zatrudnieniem cudzoziemskiego kandydata. Dlatego pracę znajdują tylko specjaliści o kwalifikacjach nieosiągalnych lub rzadko w Polsce występujących. Należy jednak pamiętać o tym, iż współmałżonek obywatela polskiego nie przyjechał do Polski i nie przebywa w tym kraju w celach zarobkowych, lecz z tego powodu, iż tworzy on ze swoim polskim współmałżonkiem oraz dziećmi rodzinę mieszkającą w Polsce, która zasługuje na niedyskryminujące potraktowanie przez politykę rządu i ma pełne prawo do respektowania praw wynikających z Konstytucji RP oraz prawa międzynarodowego. Przepisy ustawy o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu wraz z odpowiednimi rozporządzeniami tworzą jednak takie warunki dla przeciętnego cudzoziemskiego członka polsko-cudzoziemskiej rodziny, które nie dają mu żadnych szans na rynku pracy.
7. Czy w tej chwili nie mamy żadnych skutecznych środków, które by pomogły zlikwidować dyskryminację małżeństw mieszanych? Czy nie należałoby dostosować prawa do potrzeb, które są pilne już dziś, a nie czekać na akces z UE?
8. Czy ministerstwo będzie dążyć do zmiany przepisów (jeśli tak, to kiedy?), w taki sposób, aby nie dyskryminować członków rodziny polsko-cudzoziemskiej?
Z poważaniem
Poseł Tadeusz Wojtkowiak
Leszno, dnia 11 lutego 2003 r.